Prace sondażowo-ekshumacyjne na mogile wojennej to specjalistyczne badania archeologiczno-poszukiwawcze. Ich celem jest weryfikacja historycznych miejsc pochówku, odnalezienie szczątków poległych, ustalenie ich tożsamości oraz zabezpieczenie odnalezionych przy nich przedmiotów, co ma kluczowe znaczenie m.in. przy badaniu ofiar totalitaryzmów.
Jaki związek mają wyżej wymienione prace z Polskim Czerwonym Krzyżem?
W ramach struktur PCK działa Krajowe Biuro Informacji i Poszukiwań Polskiego Czerwonego Krzyża. Działa ono nieprzerwanie od 1919 roku. Działalność KBIiP wynika z Konwencji Genewskich o ochronie ofiar wojny z 12.08.1949 r. oraz Protokołów dodatkowych do tych Konwencji z 08.06.1977 r. i 08.12.2005 r.
Jednym z jego zadań jest prowadzenie poszukiwań i ustalanie losów ofiar wojen, konfliktów zbrojnych i klęsk żywiołowych, w tym ofiar II wojny światowej oraz uchodźców i migrantów. W związku z położeniem mogiły (poniższe zdjęcie) w naszym regionie (Solec Kujawski) pracownik Oddziału Rejonowego PCK w Toruniu jest obecny w trakcie wspomnianych prac.
Wczesniejsze prace były wykonywane m.in. w:
- Kurkocin gm. Dębowa Łąka – 2024 rok
- Żagno gm. Skępe – 2023 rok
Podstawa prawna i procedury
W Polsce wszelkie działania na grobach wojennych reguluje Ustawa o grobach i cmentarzach wojennych z 1933 roku.
Według art. 210 kodeksu postępowania karnego1 ekshumacja oznacza wyjęcie zwłok z grobu. Zgodnie z art. 1 ustawy o grobach i cmentarzach wojennych2, grobami wojennymi są groby i miejsca spoczynku następujących osób: poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego; wojskowych, poległych lub zmarłych z powodu działań wojennych, bez względu na narodowość; sióstr miłosierdzia i wszystkich osób, które, wykonując zlecone im czynności przy jakiejkolwiek formacji wojskowej, poległy lub zmarły z powodu działań wojennych; jeńców wojennych i osób internowanych; uchodźców z 1915 r.; osób wojskowych i cywilnych, bez względu na ich narodowość, które straciły życie wskutek represji okupanta niemieckiego albo sowieckiego od dnia 1 września 1939 r.; ofiar niemieckich i sowieckich obozów, w tym cmentarzyska ich prochów oraz osób, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych lub czystek etnicznych od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r. Ekshumacja grobu wojennego może być przeprowadzona, zgodnie z art. 4 ustawy o grobach i cmentarzach wojennych, jedynie na zarządzenie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu lub za jego zgodą, wyrażoną wskutek umotywowanej prośby rodziny lub otoczenia osoby pochowanej w grobie wojennym bądź prośby instytucji społecznej.
Poszukiwania miejsc spoczynku wyżej wymienionych osób prowadzone są przez Instytut Pamięci Narodowej – Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej zw. IPN) w formie prac poszukiwawczych (art.1 ust 1 pkt 5 oraz art. 53 b ustawy o IPN3). Groby wojenne mogą być również odnajdywane przez inne podmioty, w efekcie prowadzenia przez nie badań archeologicznych (którymi wg art.3 ust.11 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami4 są działania mające na celu odkrycie, rozpoznanie, udokumentowanie i zabezpieczenie zabytku archeologicznego) oraz poszukiwań (które wg art. 36 ust. 1 pkt 12 polegają na poszukiwaniu ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych, w tym zabytków archeologicznych, przy użyciu wszelkiego rodzaju urządzeń elektronicznych i technicznych oraz sprzętu do nurkowania). Na obie te formy działalności niezbędne jest uzyskanie pozwolenia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Podmioty inne niż IPN w żadnym wypadku nie mają natomiast prawa prowadzenia
ekshumacji takich grobów.
- Kluczowa instytucja: Prowadzenie prac sondażowych i ekshumacji spoczywa w gestii Instytutu Pamięci Narodowej oraz wyspecjalizowanych fundacji.
- Wymagane zgody: Przeprowadzenie ekshumacji lub poszukiwań wymaga zarządzenia Prezesa IPN lub jego zgody, a w zakresie przeniesienia szczątków – decyzji właściwego Wojewody.
Główne etapy prac
- Kwerenda archiwalna: Szczegółowa analiza ksiąg parafialnych, map, zdjęć lotniczych oraz relacji świadków w celu precyzyjnego zlokalizowania mogiły.
- Badania geofizyczne i powierzchniowe: Wykorzystanie wykrywaczy metali i georadarów w celu namierzenia anomalii w gruncie.
- Prace sondażowe: Wykopaliska o charakterze sprawdzającym. Archeolodzy ostrożnie odkrywają wierzchnią warstwę ziemi, aby potwierdzić obecność jamy grobowej, zachowanie szczątków oraz szacunkową liczbę pochowanych.
- Ekshumacja właściwa: Wydobycie szczątków ludzkich z zachowaniem procedur antropologicznych i kryminalistycznych.
- Identyfikacja i godny pochówek: Badania antropologiczne (określenie wieku, płci) oraz genetyczne (DNA), a następnie przeniesienie szczątków na oficjalne cmentarze wojenne w celu zapewnienia wiecznego spoczynku.
